زمين كه ما بر آن بركت كرديم براى جهانيان ، يعنى زمين شام . ابىّ گفت : شام را براى آن مبارك خواند كه در جهان هيچ آبى خوشتر از آن نيست و الَّا از زير صخرهء بيت المقدّس بيرون مىآيد . قتاده گفت : براى آن كه دار الهجرهء انبياست - عليهم السّلام - و هر چه از زمين بكاهد در شام فزايند ، و هر چه از شام بكاهد در فلسطين فزايند . و گفتند : آن زمين حشر و نشر است ، و عيسى - عليه السّلام - كه فرود آيد آن جا فرود آيد ، و هلاك دجّال آن جا باشد . و ابو قلابه گفت كه : رسول - عليه السّلام - در خواب ديد كه فرشتگان قرآن بر گرفتند و به شام بنهادند . گفت : تأويل بر آن كردم كه در آخر زمان چون ايمان ضعيف شود و فتنه‌ها بسيار شود ، مسلمانان به ( 1 ) بيت المقدّس گريزند . و در خبر است كه : چون كعب الاحبار به شام منزل ساخت ، عمر كس فرستاد و گفت : چرا با مدينه نيايى كه مهاجر رسول است - عليه السّلام ؟ گفت : من در كتب اوايل خواهنده‌ام [ 39 - ر ] كه ( 2 ) : شام گنج خداست در زمين ، و خداى را از بندگان آن جا گنجى است . سدّى گفت : ساره دختر پادشاهى بود ، ابراهيم - عليه السّلام - در مهاجر ( 3 ) او از مصر به شام او را ديد و به زنى كرد . محمّد بن اسحاق گفت : ابراهيم - عليه السّلام - از كوثى برفت و هجرت كرد به شام ، و ساره با او بود و لوط ، چنان كه گفت : فَآمَنَ لَه لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي ( 4 ) - الاية . از آن جا به حرّان آمد ، مدّتى آن جا بود و از آن جا به مصر رفت ( 5 ) ، و آنگه از مصر به شام شد ، به جايى فرود آمد كه آن را سبع گويند از زمين فلسطين - و آن بيابانى است به شام ، و لوط به زمين مؤتفكه فرود آمد ، و از ميان ابراهيم - عليه السّلام - و لوط يك روزه راه بود ، خداى تعالى لوط را به اهلاك ( 6 ) شهر فرستاد . و عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به زمين مبارك ، مكّه است آنگه كه ابراهيم - عليه السّلام - اسماعيل را آن جا برد ، الا ترى الى قوله تعالى : لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً ( 7 ) . . . ، و قول اوّل بهتر است .

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : با . ( 2 ) . آط ، آج ، لب در . ( 3 ) . آط : مهاجرت . ( 4 ) . سورهء عنكبوت ( 29 ) آيهء 26 . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : آمد . ( 6 ) . كذا در اساس ، همهء نسخه بدلها : به اهل آن . ( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 96 .